Di sản văn hóa biển đảo Việt Nam

Trong quá trình tiếp xúc và tương tác với biển và đảo, con người đã tạo ra những giá trị, được tích tụ qua hàng ngàn đời, để đến hôm nay được gọi chung với cái tên: Văn hóa biển đảo.

 

Tác giả: TS. Phạm Quốc Quân

 



Châu bản triều Nguyễn về quá trình xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam đối với quần đảo Hoàng Sa

Văn hóa biển đảo hay hẹp hơn là Di sản văn hóa biển đảo, trong đó bao hàm cả vùng duyên hải, gồm hai hợp phần, đó là văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể. Văn hóa vật thể là những sáng tạo của con người được tồn tại dưới dạng thức vật chất. Văn hóa phi vật thể tồn tại nghiêng về giá trị tinh thần. Nhiều khi, giá trị vật thể và phi vật thể không có làn ranh phân cách.

Việt Nam với chiều dài hơn ba nghìn cây số đường biển và tương đương với con số ấy là các đảo và quần đảo. Dân cư sống trên những vùng đất ấy khá đông đúc và lâu đời nên đã để lại một kho tàng di sản văn hóa vô cùng lớn lao và cũng vô cùng giá trị.

Khảo cổ học đã phát hiện hàng loạt các ngôi làng, nơi cư trú của con người thời Tiền – Sơ sử. Đó là những chủ thể của các nền văn hóa Hạ Long, Cái Bèo, Bàu Tró, Đông Sơn, Sa Huỳnh, có niên đại cách đây nhiều nghìn năm, với nội dung, tính chất, đặc trưng văn hóa khá tương đồng với nội địa, phản ánh tính thống nhất trong đa dạng văn hóa đã hình thành từ sớm trên mảnh đất chữ S hôm nay. Đặc biệt các cuộc điều tra khai quật khảo cổ đã khẳng định trên các đảo thuộc quần đảo Trường Sa đã có người tiền sử cho đến người Việt Nam cư trú liên tục cho đến nay. Một chứng cứ khoa học không thể tranh cãi về chủ quyền của Việt Nam đối với Trường Sa, Hoàng Sa.

Những di tích văn hóa thời kỳ lịch sử, bao gồm các vạn chài, các công trình tôn giáo tín ngưỡng, các vùng đất khai hoang lấn biển, các hệ thống đồn bảo phòng thủ, các thương cảng cổ, đê biển và ấn chương… được phát hiện đậm đặc, suốt từ Móng Cái đến mũi Cà Mau, như là những minh chứng cho quá trình chinh phục chiếm lĩnh và làm chủ vùng cận duyên và hải đảo của cha ông ta, mà những nhà nghiên cứu Mỹ đã có lý khi lấy tên cho một cuộc trưng bầy Việt Nam ở Hoa Kỳ “Từ đồng bằng ra biển lớn”, thông qua di sản văn hóa Việt Nam trong suốt chiều dài hàng ngàn năm lịch sử.

Những di sản văn hóa vật thể biển Việt Nam còn được biểu hiện thông qua tàn tích các con tàu đắm cổ, đã được phát hiện, khai quật và báo dẫn khá dầy đặc trên vùng lãnh hải nước ta. Hàng hóa trên tàu không chỉ có nguồn gốc, xuất xứ Việt Nam mà còn nhiều quốc gia khác trong khu vực và trên thế giới, đã chứng minh vị trí, vai trò của Việt Nam và biển Việt Nam trên con đường hàng hải quốc tế mà các cảng ven bờ, các đảo ngoài khơi luôn là điểm dừng chân lý tưởng cho các thuyền buôn lưu trú, lấy nước ngọt qua những chuyến đi biển dài ngày.

Di sản văn hóa biển đảo Việt Nam còn là những bộ sách sử, những châu bản, mộc bản, bản đồ, hải đồ, trong đó nổi bật là Châu bản triều Nguyễn vừa được UNESCO vinh danh là di sản ký ức thế giới, hẳn là những tài liệu vô cùng có ý nghĩa góp phần khẳng định chủ quyền của đất nước ta, nhân dân ta với hai quần đảo Trường Sa và Hoàng Sa.

Văn hóa phi vật thể trong kho tàng di sản văn hóa biển đảo Việt Nam vô cùng phong phú, được biểu hiện dưới nhiều dạng thức. Đó là những kinh nghiệm sống và làm ăn của cư dân được tích tụ và truyền lại từ nhiều thế hệ. Đó là những tri thức được tích lũy và ứng dụng thông qua sinh hoạt thường nhật và lao động sản xuất mùa vụ. Đó là những tín ngưỡng, dân ca, truyền thuyết, thần thoại được sáng tạo và hội nhập từ nhiều nền văn hóa và văn minh, qua bao thế hệ của lợi thế vị trí biển đảo đem lại. Tuy nhiên, lễ hội vẫn là một sáng tạo đặc biệt có ý nghĩa của hầu hết cộng đồng cư dân, nhưng với cư dân biển đảo Việt Nam, có một điều thiêng liêng lạ kỳ, mà Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa ở huyện đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi), gắn với việc thực thi chủ quyền Tổ quốc ở quần đảo Hoàng Sa là một trong nhiều ví dụ điển hình nhất.

Di sản văn hóa biển đảo Việt Nam mà tôi vừa lược phác, dẫu chẳng thấm tháp gì so với thực tế hiện đang lưu tồn dưới lòng đất, lòng biển và trong ký ức cộng đồng, trong tri thức bản địa…, nhưng xem ra đã là vô cùng đồ sộ, với nhiều lĩnh vực, nhiều cạnh khía khác nhau. Thế nhưng, cho đến những năm gần đây, việc nghiên cứu di sản văn hóa biển đảo, theo đó là việc phát huy giá trị di sản văn hóa biển đảo chưa thực sự được như mong muốn, do nhiều lý do khách quan và chủ quan. Sự thiếu tập trung và manh mún, đến từ các nhà nghiên cứu và các cơ quan nghiên cứu. Sự không liên tục và đứt gẫy. Sự thiếu liên thông và cục bộ trong khó khăn khai thác tư liệu… Song, trên hết, và bao trùm lên tất cả là rất cần một nhận thức và hành động thống nhất, đầy đủ từ các cấp, các ngành và các địa phương về giá trị văn hóa biển đảo Việt Nam.

Hội nghị Trung ương IV, khóa X Đảng Cộng sản Việt Nam đã có một nghị quyết chiến lược vô cùng quan trọng đối với biển Việt Nam, đó là “Phải phấn đấu để nước ta trở thành một quốc gia mạnh về biển, giàu lên vì biển, kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế xã hội với đảm bảo an ninh và bảo vệ môi trường”.

Với tinh thần ấy, cần gấp rút thu thập tư liệu về văn hóa biển đảo. Cần pháp lý hóa, quốc tế hóa những giá trị cần phải bảo tồn lâu dài và khai thác vào những mục tiêu quan trọng. Cần đẩy mạnh việc bảo tồn với phát huy giá trị thông qua phát triển du lịch gắn với di sản văn hóa biển đảo. Cần gắn công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa biển đảo với sự nghiệp bảo vệ chủ quyền Việt Nam trên Biển Đông và các hải đảo, đặc biệt là hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Như thế, Việt Nam cần sớm có một trung tâm nghiên cứu di sản văn hóa biển đảo – một mô hình mà nhiều quốc gia có hoàn cảnh giống Việt Nam đã thành công khi đã trải nghiệm qua nhiều thập niên hoạt động./.

Nguồn: http://mientrung.vanhien.vn

Góp ý
Họ và tên: *  
Email: *  
Tiêu đề: *  
Mã xác nhận:
 
 
RadEditor - HTML WYSIWYG Editor. MS Word-like content editing experience thanks to a rich set of formatting tools, dropdowns, dialogs, system modules and built-in spell-check.
RadEditor's components - toolbar, content area, modes and modules
   
Toolbar's wrapper  
Content area wrapper
RadEditor's bottom area: Design, Html and Preview modes, Statistics module and resize handle.
It contains RadEditor's Modes/views (HTML, Design and Preview), Statistics and Resizer
Editor Mode buttonsStatistics moduleEditor resizer
 
 
RadEditor's Modules - special tools used to provide extra information such as Tag Inspector, Real Time HTML Viewer, Tag Properties and other.